Kwalifikacja zakładu jako zakładu o zwiększonym lub dużym ryzyku wystąpienia poważnej awarii przemysłowej nie zależy od rodzaju prowadzonej działalności ani od subiektywnej oceny poziomu bezpieczeństwa. Decydujące znaczenie mają rodzaje, klasyfikacja oraz maksymalne ilości substancji niebezpiecznych, które znajdują się lub mogą znajdować się na terenie zakładu.
Przekroczenie wartości progowych określonych w przepisach powoduje powstanie konkretnych obowiązków organizacyjnych, dokumentacyjnych i proceduralnych. Ich realizacja powinna rozpocząć się już na etapie projektowania inwestycji, zmiany technologii, zwiększania zdolności magazynowych albo wprowadzania nowych substancji do procesu.
Czym jest zakład o zwiększonym / dużym ryzyku?
Przepisy dotyczące przeciwdziałania poważnym awariom przemysłowym stanowią wdrożenie do prawa krajowego wymagań dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/18/UE, określanej jako dyrektywa Seveso III.
W polskim systemie prawnym wyróżnia się dwa poziomy zakładów stwarzających zagrożenie wystąpienia poważnej awarii przemysłowej:
- zakład o zwiększonym ryzyku – ZZR,
- zakład o dużym ryzyku – ZDR.
Zakład zostaje zaliczony do jednej z powyższych kategorii na podstawie rodzaju, kategorii zagrożenia i ilości występujących w nim substancji niebezpiecznych. Podstawę klasyfikacji stanowią przede wszystkim art. 248–264 ustawy – Prawo ochrony środowiska oraz rozporządzenie Ministra Rozwoju z 29 stycznia 2016 r. dotyczące rodzajów i ilości substancji niebezpiecznych.
Kiedy zakład zostaje zakwalifikowany jako ZZR?
Do zakładów o zwiększonym ryzyku zalicza się zakłady, w których występuje co najmniej jedna substancja niebezpieczna w ilości równej lub większej od progu określonego dla ZZR, ale mniejszej od progu właściwego dla ZDR.
Rozporządzenie kwalifikacyjne obejmuje:
- Kategorie substancji niebezpiecznych, wynikające z ich klasyfikacji, w szczególności:
- zagrożenia dla zdrowia,
- zagrożenia fizyczne, takie jak palność, wybuchowość lub właściwości utleniające,
- zagrożenia dla środowiska,
- inne szczególne rodzaje zagrożeń.
- Substancje wymienione imiennie, dla których określono indywidualne wartości progowe, między innymi amoniak bezwodny, chlor, wodór, metanol, tlen, gaz płynny LPG oraz określone produkty ropopochodne.
Zakład może spełniać kryteria ZZR nawet wtedy, gdy żadna pojedyncza substancja nie przekracza samodzielnie wartości progowej. W takim przypadku konieczne jest zastosowanie określonej w rozporządzeniu zasady sumowania. Obliczenia przeprowadza się odrębnie dla substancji stwarzających zagrożenia dla zdrowia, zagrożenia fizyczne oraz zagrożenia dla środowiska.
Jakie ilości substancji należy przyjmować do klasyfikacji?
Jednym z najczęstszych błędów jest wykonywanie klasyfikacji wyłącznie na podstawie bieżącego stanu magazynowego. Takie podejście może prowadzić do zaniżenia rzeczywistego poziomu kwalifikacji zakładu.
W analizie należy uwzględnić maksymalne ilości substancji, które mogą znaleźć się na terenie zakładu, a nie jedynie ilości występujące w określonym dniu. Dotyczy to zarówno normalnej pracy zakładu, jak i substancji, których powstanie można przewidzieć w związku z prowadzonym procesem przemysłowym lub możliwym zdarzeniem awaryjnym.
Analiza powinna obejmować między innymi:
- surowce i materiały pomocnicze,
- półprodukty i produkty gotowe,
- substancje znajdujące się w instalacjach procesowych,
- substancje w zbiornikach i magazynach,
- odpady niebezpieczne podlegające klasyfikacji,
- zawartość opakowań, pojemników, cystern i instalacji pomocniczych,
- substancje mogące powstać podczas niekontrolowanej reakcji lub awarii.
Podstawą kwalifikacji powinny być aktualne karty charakterystyki, rzeczywiste parametry procesu, maksymalne zdolności magazynowe oraz obowiązujące zasady klasyfikacji CLP. Sam kod produktu albo jego nazwa handlowa nie są wystarczające do prawidłowego przeprowadzenia analizy.
Jakie obowiązki ma prowadzący zakład ZZR?
Zakwalifikowanie zakładu jako ZZR powoduje powstanie szeregu obowiązków, które nie ograniczają się do jednorazowego zgłoszenia zakładu.
1. Zgłoszenie zakładu
Prowadzący ZZR jest zobowiązany zgłosić zakład właściwemu komendantowi powiatowemu lub miejskiemu Państwowej Straży Pożarnej. Zgłoszenie przekazuje się równocześnie do wiadomości właściwego wojewódzkiego inspektora ochrony środowiska.
W przypadku nowego zakładu zgłoszenia należy dokonać co najmniej 30 dni przed jego uruchomieniem lub uruchomieniem jego części. Przepisy określają również terminy dotyczące zakładów istniejących oraz obowiązek zgłaszania istotnych zmian z odpowiednim wyprzedzeniem.
Zgłoszenie obejmuje między innymi:
- dane prowadzącego i kierującego zakładem,
- charakter prowadzonej działalności,
- rodzaj instalacji i stosowane zabezpieczenia,
- rodzaje i ilości substancji niebezpiecznych,
- ich charakterystykę fizykochemiczną, pożarową i toksyczną,
- charakterystykę otoczenia zakładu,
- informacje dotyczące możliwego efektu domino.
2. Program zapobiegania poważnym awariom przemysłowym
Prowadzący ZZR musi opracować program zapobiegania poważnym awariom przemysłowym, określany jako PZA.
Dokument powinien przedstawiać przyjęte przez prowadzącego zakład cele, zasady działania oraz rozwiązania organizacyjne i techniczne służące zapobieganiu awariom oraz ograniczaniu ich skutków dla ludzi i środowiska.
Program nie powinien być dokumentem ogólnym ani deklaratywnym. Musi odpowiadać rzeczywistym zagrożeniom, instalacjom, procesom i strukturze organizacyjnej konkretnego zakładu.
ZZR może zostać uruchomiony dopiero po pozytywnym zaopiniowaniu programu zapobiegania awariom przez właściwego komendanta powiatowego lub miejskiego PSP.
3. System zarządzania bezpieczeństwem
Program zapobiegania awariom musi zostać wdrożony poprzez system zarządzania bezpieczeństwem.
System ten powinien być elementem ogólnego systemu zarządzania zakładem i obejmować między innymi:
- strukturę organizacyjną i podział odpowiedzialności,
- kwalifikacje i szkolenie pracowników,
- identyfikację oraz analizę zagrożeń,
- instrukcje bezpiecznego prowadzenia procesów,
- nadzorowanie zmian technologicznych i organizacyjnych,
- przygotowanie do reagowania na sytuacje awaryjne,
- monitorowanie stanu technicznego instalacji,
- analizę zdarzeń, nieprawidłowości i sytuacji potencjalnie awaryjnych,
- audyty i okresową ocenę skuteczności przyjętych rozwiązań.
System zarządzania bezpieczeństwem nie może funkcjonować wyłącznie jako zbiór procedur. Podczas kontroli organy mogą oceniać również sposób jego praktycznego wdrożenia, znajomość obowiązków przez personel oraz zgodność dokumentacji ze stanem rzeczywistym.
4. Udostępnianie informacji społeczeństwu
Prowadzący ZZR jest zobowiązany do podania do publicznej wiadomości informacji dotyczących między innymi:
- oznaczenia prowadzącego zakład,
- podlegania przepisom dotyczącym przeciwdziałania awariom przemysłowym,
- rodzaju prowadzonej działalności,
- substancji niebezpiecznych decydujących o klasyfikacji,
- charakteru stwarzanych przez nie zagrożeń,
- sposobów ostrzegania i postępowania społeczeństwa w przypadku awarii.
Informacje powinny być aktualne, zrozumiałe dla odbiorcy i dostępne bez konieczności składania indywidualnego wniosku.
5. Aktualizacja dokumentacji przed wprowadzeniem zmian
Zmiana technologii, zwiększenie pojemności magazynu, zastosowanie nowej substancji, zmiana klasyfikacji mieszaniny albo zwiększenie skali produkcji może wpłynąć na poziom zagrożenia zakładu.
Przed wprowadzeniem zmiany prowadzący ZZR powinien przeanalizować:
- aktualność zgłoszenia,
- program zapobiegania awariom,
- system zarządzania bezpieczeństwem,
- wyniki klasyfikacji zakładu.
Jeżeli zmiana wpływa na zagrożenie awarią przemysłową albo może prowadzić do przekwalifikowania zakładu do kategorii ZDR, dokumentację należy odpowiednio zaktualizować i przedłożyć właściwym organom przed dokonaniem zmiany.
ZZR a ZDR – najważniejsza różnica
Obowiązki zakładu ZZR są rozbudowane, jednak nie są identyczne z obowiązkami zakładu o dużym ryzyku.
Prowadzący ZZR opracowuje przede wszystkim:
- zgłoszenie zakładu,
- program zapobiegania awariom,
- system zarządzania bezpieczeństwem,
- informacje przeznaczone do publicznej wiadomości.
Dla ZZR przepisy nie wprowadzają obowiązku opracowania raportu o bezpieczeństwie ani wewnętrznego planu operacyjno-ratowniczego w formie wymaganej dla ZDR. Dokumenty te są charakterystyczne dla zakładów o dużym ryzyku.
Nie oznacza to jednak, że zakład ZZR może zrezygnować z procedur awaryjnych. Sposób reagowania na awarie, podział odpowiedzialności, alarmowanie, zabezpieczanie instalacji oraz współpraca ze służbami powinny wynikać z systemu zarządzania bezpieczeństwem i pozostałej dokumentacji zakładowej.
Kontrole zakładów o zwiększonym ryzyku
Zakłady ZZR podlegają kontrolom Państwowej Straży Pożarnej oraz Inspekcji Ochrony Środowiska. Kontrole mogą obejmować zarówno dokumentację, jak i stan techniczny instalacji, stosowane środki bezpieczeństwa, organizację zakładu oraz rzeczywiste wdrożenie programu zapobiegania awariom.
Planowe kontrole w terenie przeprowadza się w zakładach o zwiększonym ryzyku co najmniej raz na trzy lata. Częstotliwość może być większa, jeżeli wynika to z oceny zagrożeń, wyników wcześniejszych kontroli lub stwierdzonych nieprawidłowości.
Najczęstsze błędy podczas klasyfikacji i przygotowania dokumentacji
Do najczęściej występujących nieprawidłowości należą:
- nieuwzględnienie zasady sumowania,
- przyjęcie bieżących zamiast maksymalnych ilości substancji,
- korzystanie z nieaktualnych kart charakterystyki,
- nieuwzględnienie substancji znajdujących się w instalacjach procesowych,
- pomijanie odpadów i produktów ubocznych,
- brak ponownej klasyfikacji po zmianie technologii lub magazynowania,
- opracowanie PZA bez powiązania z analizą zagrożeń,
- brak faktycznego wdrożenia systemu zarządzania bezpieczeństwem,
- niespójność pomiędzy dokumentacją a stanem rzeczywistym zakładu.
Błędna klasyfikacja nie zwalnia prowadzącego zakład z obowiązków. Nieprzestrzeganie wymagań może prowadzić do odpowiedzialności przewidzianej w ustawie, wydania nakazu usunięcia uchybień, a w określonych przypadkach również do wstrzymania uruchomienia lub użytkowania zakładu.
Jak prawidłowo przygotować zakład do spełnienia wymagań Seveso?
Prawidłowe postępowanie powinno rozpocząć się od wykonania kompletnej klasyfikacji zakładu. Analiza powinna obejmować:
- inwentaryzację substancji i mieszanin,
- weryfikację kart charakterystyki,
- ustalenie maksymalnych ilości magazynowych i procesowych,
- przypisanie substancji do odpowiednich kategorii zagrożeń,
- porównanie ilości z wartościami progowymi,
- wykonanie obliczeń zgodnie z zasadą sumowania,
- określenie statusu zakładu,
- wskazanie obowiązków i harmonogramu ich realizacji.
Dopiero na podstawie prawidłowej klasyfikacji należy opracować zgłoszenie, program zapobiegania awariom oraz system zarządzania bezpieczeństwem.
Wsparcie Ognitech w zakresie Seveso
Ognitech wspiera zakłady przemysłowe na każdym etapie realizacji obowiązków związanych z przeciwdziałaniem poważnym awariom przemysłowym.
Zakres wsparcia może obejmować:
- klasyfikację zakładu pod kątem ZZR i ZDR,
- analizę kart charakterystyki i kategorii zagrożeń,
- wykonanie obliczeń zgodnie z zasadą sumowania,
- opracowanie zgłoszenia zakładu,
- przygotowanie programu zapobiegania awariom,
- opracowanie i wdrożenie systemu zarządzania bezpieczeństwem,
- analizę planowanych zmian technologicznych,
- audyt zgodności dokumentacji ze stanem rzeczywistym,
- przygotowanie zakładu do kontroli PSP i WIOŚ.
Wczesne przeprowadzenie klasyfikacji pozwala uniknąć sytuacji, w której obowiązki Seveso zostają rozpoznane dopiero podczas odbioru inwestycji, kontroli organu albo po zwiększeniu zdolności magazynowej zakładu.
